Πρώτες Βοήθειες στην Οφθαλμολογία

Η έγκαιρη και σωστή αντιμετώπιση ενός οφθαλμολογικού επειγόντος περιστατικού μπορεί να αποβεί καθοριστική για τη διατήρηση της ακεραιότητας του οφθαλμού και της όρασης. Οι πρώτες βοήθειες δεν υποκαθιστούν σε καμία περίπτωση την εξέταση από οφθαλμίατρο, ωστόσο διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στον περιορισμό της βλάβης μέχρι να παρασχεθεί εξειδικευμένη ιατρική φροντίδα.

Γράφει η Μαριάνθη Χειρίδου, Οπτικός – Οπτομέτρης

Οι πρώτες βοήθειες στοχεύουν κυρίως:

• Στη γρήγορη αναγνώριση της φύσης και της σοβαρότητας της βλάβης.

• Στη σταθεροποίηση και προστασία του οφθαλμού.

• Στην άμεση παραπομπή του ασθενούς για εξειδικευμένη αντιμετώπιση, με σκοπό τη μείωση του κινδύνου μόνιμης απώλειας όρασης.

Τα περισσότερα οφθαλμολογικά επειγόντα περιστατικά εκδηλώνονται με συμπτώματα όπως πόνος, δακρύρροια, ερυθρότητα, θόλωση της όρασης και φωτοφοβία. Κάθε αιφνίδιο σύμπτωμα από τον οφθαλμό πρέπει να θεωρείται δυνητικά επείγον, ενώ όλοι οι τραυματισμοί των ματιών αντιμετωπίζονται ως σοβαροί μέχρι να αποδειχθεί το αντίθετο από ειδικό. Η καθυστέρηση στη λήψη των κατάλληλων μέτρων μπορεί να επιδεινώσει σημαντικά την κατάσταση, ακόμη και σε φαινομενικά ήσσονος σημασίας τραυματισμούς.

Για τον λόγο αυτό, η βασική γνώση των αρχών πρώτων βοηθειών στην οφθαλμολογία είναι ιδιαίτερα σημαντική, τόσο για επαγγελματίες υγείας όσο και για το ευρύ κοινό. Στις επόμενες ενότητες παρουσιάζονται συνοπτικά οι συχνότερες καταστάσεις που απαιτούν παροχή πρώτων βοηθειών στην οφθαλμολογία, καθώς και οι βασικές οδηγίες αρχικής αντιμετώπισης μέχρι την άμεση εκτίμηση από οφθαλμίατρο.

Αναγνώριση και Άμεση Αντιμετώπιση Οφθαλμολογικών Επειγόντων

Η παροχή πρώτων βοηθειών σε οφθαλμολογικά επειγόντα περιστατικά απαιτεί ψυχραιμία, άμεση αναγνώριση των συμπτωμάτων και σωστούς χειρισμούς, με κύριο στόχο την προστασία του οφθαλμού μέχρι την εξειδικευμένη ιατρική αντιμετώπιση.

Τα πιο σημαντικά επειγόντα στην οφθαλμολογία είναι τα εξής:

• Ξένα σώματα στον οφθαλμό
Ξένα σώματα στην επιφάνεια του οφθαλμού, όπως σκόνη, άμμος ή μικρά σωματίδια, προκαλούν έντονη δυσφορία, αίσθημα ξένου σώματος, δακρύρροια και συχνά ερυθρότητα. Ο πρώτος και σημαντικότερος χειρισμός είναι το άφθονο ξέπλυμα του ματιού με καθαρό νερό ή φυσιολογικό ορό για αρκετά δευτερόλεπτα έως λεπτά, κατά προτίμηση με το κεφάλι ελαφρώς γερμένο προς την πάσχουσα πλευρά. Ο ασθενής δεν πρέπει να τρίβει το μάτι, καθώς η τριβή μπορεί να προκαλέσει ή να επιδεινώσει εκδορές του κερατοειδούς. Εάν το αίσθημα ξένου σώματος, ο πόνος ή η θόλωση της όρασης επιμένουν μετά την έκπλυση, απαιτείται εξέταση από γιατρό.

• Χημικά εγκαύματα
Τα χημικά εγκαύματα των οφθαλμών αποτελούν από τις πλέον επείγουσες και δυνητικά καταστροφικές καταστάσεις στην οφθαλμολογία. Η άμεση και παρατεταμένη έκπλυση του οφθαλμού με άφθονο νερό για τουλάχιστον 15 λεπτά είναι η πιο κρίσιμη ενέργεια και πρέπει να ξεκινά χωρίς καμία καθυστέρηση, ακόμη και πριν από τη μεταφορά σε νοσοκομείο. Τα βλέφαρα πρέπει να διατηρούνται ανοιχτά ώστε το νερό να φτάνει σε όλη την επιφάνεια του οφθαλμού. Τα αλκαλικά εγκαύματα είναι συνήθως πιο σοβαρά από τα όξινα, καθώς οι αλκαλικές ουσίες διεισδύουν βαθύτερα στους οφθαλμικούς ιστούς. Μετά την αρχική πλύση, απαιτείται έλεγχος για υπολείμματα χημικών ουσιών και άμεση οφθαλμολογική εκτίμηση, ακόμη και αν ο πόνος φαίνεται να υποχωρεί.

• Τραύμα του οφθαλμού
Σε αμβλείς τραυματισμούς, όπως χτύπημα από μπάλα ή πτώση, μπορεί να εμφανιστούν οίδημα, πόνος, ερυθρότητα ή παροδική θόλωση της όρασης. Η ήπια εφαρμογή κρύας κομπρέσας πάνω από το κλειστό βλέφαρο μπορεί να συμβάλλει στη μείωση του οιδήματος και της φλεγμονής, χωρίς όμως να ασκείται πίεση στον ίδιο τον βολβό. Η παρουσία έντονου πόνου, αιμορραγίας, επιδείνωσης της όρασης, διπλωπίας ή παραμόρφωσης της κόρης αποτελεί ένδειξη σοβαρού τραυματισμού και επιβάλλει άμεση παραπομπή σε οφθαλμίατρο ή τμήμα επειγόντων.

• Διάτρηση ή υποψία σοβαρού τραυματισμού
Σε περιπτώσεις υποψίας διάτρησης του οφθαλμικού βολβού, οποιαδήποτε πίεση ή χειρισμός μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω βλάβη. Ο ασθενής δεν πρέπει να αγγίζει το μάτι ούτε να προσπαθεί να αφαιρέσει το ξένο σώμα. Συνιστάται η κάλυψη του οφθαλμού με άκαμπτο προστατευτικό κάλυμμα, χωρίς επίδεση που ασκεί πίεση. Η μεταφορά σε νοσοκομείο πρέπει να είναι άμεση.

• Εγκαύματα από φως
Η υπερβολική έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία, όπως κατά τη συγκόλληση χωρίς προστασία ή σε περιβάλλοντα με έντονη αντανάκλαση (χιόνι, θάλασσα), μπορεί να προκαλέσει φωτοκερατίτιδα. Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως λίγες ώρες μετά την έκθεση και περιλαμβάνουν έντονο πόνο, φωτοφοβία, δακρύρροια και αίσθημα άμμου στα μάτια. Η άμεση αντιμετώπιση περιλαμβάνει αποφυγή φωτεινών ερεθισμάτων, παραμονή σε σκοτεινό χώρο και ανάπαυση των οφθαλμών μέχρι την εξέταση από ειδικό. Απαιτείται ιατρική εκτίμηση για την αποφυγή επιπλοκών.

• Οξεία έναρξη πόνου και θόλωσης όρασης
Η αιφνίδια εμφάνιση έντονου πόνου, ερυθρότητας, θόλωσης της όρασης, φωτοφοβίας ή συνοδών συμπτωμάτων όπως ναυτία και έμετος μπορεί να υποδηλώνει σοβαρές οφθαλμολογικές καταστάσεις, όπως οξύ γλαύκωμα ή σοβαρή κερατίτιδα. Τα περιστατικά αυτά απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση. Η αυθαίρετη χρήση κολλυρίων χωρίς διάγνωση πρέπει να αποφεύγεται, καθώς μπορεί να επιδεινώσει την υποκείμενη πάθηση.

• Τραυματισμοί από φακό επαφής
Οι ερεθισμοί που σχετίζονται με τη χρήση φακών επαφής είναι συχνοί και συνήθως οφείλονται σε κακή υγιεινή ή παρατεταμένη χρήση. Η άμεση αφαίρεση των φακών, η αποφυγή επανατοποθέτησής τους και η ξεκούραση του οφθαλμού αποτελούν βασικά μέτρα πρώτης αντιμετώπισης. Ωστόσο, η παρουσία πόνου, φωτοφοβίας ή θόλωσης όρασης εγείρει σοβαρή υποψία κερατίτιδας και απαιτεί άμεση εξέταση από οφθαλμίατρο.

• Αιμορραγία (υπόσφαγμα)
Το υπόσφαγμα είναι αιμορραγία κάτω από τον επιπεφυκότα και εμφανίζεται ως έντονη ερυθρή περιοχή στο λευκό του ματιού. Συνήθως είναι ανώδυνο, καλοήθες και δεν επηρεάζει την όραση, ενώ μπορεί να σχετίζεται με ήπιο τραυματισμό, βήχα ή απότομη αύξηση της αρτηριακής πίεσης. Παρόλα αυτά, όταν συνοδεύεται από πόνο, μείωση της όρασης ή εμφανίζεται μετά από σοβαρό τραυματισμό, απαιτείται ιατρική εκτίμηση.

• Επιπλοκές από λοιμώξεις
Η ερυθρότητα, οι εκκρίσεις, ο πόνος και τα κολλώδη βλέφαρα μπορεί να σχετίζονται με λοιμώξεις του πρόσθιου ημιμορίου, όπως η επιπεφυκίτιδα. Η σωστή υγιεινή των χεριών, η αποφυγή επαφής με τα μάτια και η μη κοινή χρήση προσωπικών αντικειμένων συμβάλλουν στον περιορισμό της μετάδοσης. Η έντονη, επώδυνη ή μονόπλευρη συμπτωματολογία, καθώς και η επιδείνωση των συμπτωμάτων, απαιτούν αξιολόγηση από οφθαλμίατρο για τη διάγνωση και την κατάλληλη θεραπεία.